پارس تولز ابزار وب
یکشنبه 8 مرداد 1396 06:52 قبل از ظهر نظرات ()
    



آیا درآیات نورانی قرآن سخنی ازحکومت نورانی حضرت مهدی( عج) به میان آمده؟؟


   قیام و انقلاب جهانی واپسین ذخیره الهی به عنوان بزرگ‌ترین حادثه نظام آفرینش, در صحیفه آسمانی مسلمانان, فراوان مورد توجّه و اشارت قرار گرفته است.     
   بدون تردید آیات نورانی قرآن كریم در باره این ظهور و قیام ـ مانند بسیاری از زمینه‏های دیگرـ بدون اینكه وارد جزئیات شود، به صورت اصولی و كلّی بحث كرده، از تشكیل حكومت عدل جهانی، و پیروزی كامل بندگان شایسته در روی زمین سخن گفته است. این گونه آیات را مفسران سترگ شیعه و برخی مفسران اهل سنّت، به استناد سخنان نورانی معصومین( و دانشوران بزرگ اسلامی، مربوط به حضرت مهدی(، ظهور و قیام جهانی آن حضرت  دانسته‏اند.
    از مجموع آیات قرآنی ـ كه ناظر به این موضوع دانسته شده، و صراحت بیشتری دارد، جهت رعایت اختصارـ فقط به برخی  اشاره می‌شود26:
آیه نخست: خداوند بزرگ, آنگاه که آفتاب امید و آرزوی راستین را در تاریکی ظلم و ستم, بر قلب بندگان شایسته خود تابید, فرمود:( َلقَدْ كَتَبْنا فِی الزّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذّكْرِ أنّ الارضَ یرِثُها عِبادِی‏َ الصّالِحُونَ(؛27 و در حقیقت، در زبور پس از تورات نوشتیم كه زمین را بندگان شایستة ما به ارث خواهند برد.
  پیش از آن‌که به روایات معصومین( ذیل آیه اشاره شود توضیح این نکته لازم است که:
   ـ زبور داود ـ یا به تعبیر کتاب‌های عهد قدیم مزامیر داودـ عبارت است از: مجموعه‏ای از مناجات‌ها و نیایش‌ها و اندرزهای داود پیامبر( .28   
  ـ ذكر در اصل به معنای چیزی است كه مایه تذكر و یاد آوری باشد؛ ولی در این آیه ـ به قرینه معرفی آن قبل از زبور ـ به كتاب آسمانی حضرت موسی(، (تورات) تفسیر شده است. 
  ـ الارض به مجموع كره زمین گفته می‏شود؛ مگر اینكه قرینه خاصّی در كار باشد. 
  ـ ارث؛ یعنی، چیزی كه بدون معامله و داد و ستد، به كسی انتقال می‏یابد. و در قرآن كریم گاهی به معنای تسلط و پیروزی یك قوم صالح بر قوم ناصالح و در اختیار گرفتن موهبت‌های و امكانات آنها گفته شده است.29 
    با توجه به اضافه شدن بندگان به خدا، ایمان و توحید آنان روشن می‏شود و با توجه به كلمه صالحون، همه شایستگی‌ها به ذهن می‌آید: عمل و تقوا، علم و آگاهی، قدرت و قوت، و تدبیر و نظم و درك اجتماعی. 
   هنگامی که بندگان با ایمان، این شایستگی‌‌‌ها را برای خود فراهم سازند، خداوند نیز یاری می‌كند تا آنان بر مستكبران غلبه یابند، دست‌های آلودة‌ا‏شان را از حكومت بر روی زمین كوتاه كنند، و وارث میراث‌های آنها گردند. 
   بنابراین، فقط استضعاف دلیل بر پیروزی بر دشمنان و حكومت بر روی زمین نیست؛ بلكه وجود ایمان و كسب شایستگی‌ها بایسته است و مستضعفان جهان تا زمانی كه این دو اصل را زنده نكنند به حكومت روی زمین نخواهند رسید. خداوند در این آیه به یكی از روشن‌ترین پاداش‌های دنیوی صالحان  كه حكومت روی زمین است اشاره كرده است. و روایاتی چند این رخداد مهمّ را در عصر ظهور حضرت مهدی( دانسته‌اند.
    در تفسیر این آیه امام باقر(فرمود: [این بندگان صالح]، همانا آل محمّد هستند كه خداوند مهدی آنها را پس كوشش آنها مبعوث می‌نماید پس ایشان را عزّت داده، دشمنانشان را ذلیل خواهد كرد.30 
   البته مفهوم این روایات، انحصار نیست، بلكه بیان یك مصداق عالی و آشكار است، و این تفسیرها هرگز فراگیری مفهوم آیه را محدود نمی‌سازد. 
   این تعبیرها، دلیل بر عمومیت حكومت صالحان است و به‌طور كامل با احادیث قیام حضرت مهدی(  تطبیق می‌كند. گرچه برای آنها كه بیشتر, حكومت ستمگران را دیده‌اند، مشكل است این حقیقت را به آسانی بپذیرند كه تمام این حكومت‌ها بر خلاف نوامیس آفرینش و قوانین جهان آفرینش است و آن چه با آن همآهنگ می‌باشد همان حكومت صالحان با ایمان است . 
   ولی تحلیل‌های فلسفی به اینجا  می‌رسد كه این یك واقعیت است، بنابراین جمله (أَنَّ الارضَ یرِثُها عِبادِی‏َ الصّالِحُونَ( پیش از آن كه یك وعده الهی باشد یك قانون تكوینی محسوب می‏شود. 
   نتیجه اینكه: نظام آفرینش دلیل روشنی بر پذیرش یك نظام صحیح اجتماعی در آینده، در جهان انسانیت خواهد بود، و این همان چیزی است كه از آیه مورد بحث و احادیث مربوط به قیام مصلح بزرگ جهانی استفاده می‌شود. 31 
   علامه طباطبایی( پس از بیان دیدگاه‌های گوناگون در باره انواع وراثت می‌نویسد: از همین‌جا معلوم می‏شود كه آیه مورد بحث خاصّ به یكی از دو وراثت‏های دنیایی و آخرتی نیست بلكه هر دو را شامل می‏شود. و مفسرینی كه آن را به وراثت آخرتی اختصاص داده‏اند و به آیاتی كه مناسب با آن وراثت است تمسك جسته و چه بسا گفته‏اند همین معنا متعیناً مقصود است چون پس از اعاده دیگر زمینی نیست تا صالحان آن را ارث ببرند، حرف درستی نزده‏اند، زیرا معلوم نیست كه آیه مورد بحث عطف بر آیه قبلی‏اش كه متعرض مساله اعاده بوده شده باشد تا بگویید پس از اعاده دیگر زمینی باقی نمی‏ماند. و ممكن است عطف به اول آیات باشد كه می‏فرمود: (فمن یعمل من الصالحات(. آن مفسرینی هم كه آیه را به وراثت دنیایی اختصاص داده حمل بر دورة  ظهور اسلام و یا دوران مهدی( ـ كه رسول خدا( در اخبار متواتره از آن خبر داده و شیعه و سنّی آنها را نقل كرده‏اند ـ نموده‏اند باز راه درستی نرفته‏اند زیرا روایات مذكور هر چند متواتر و مسلم است اما آیه را تخصیص نمی‏زند. 
   كوتاه سخن، همان‌گونه كه گفته شد آیه شریفه مطلق است و شامل هر دو وراثت می‏شود چیزی كه هست از نگاه سیاق آنچه كه عقل و اعتبار اقتضاء می‏كند این است كه آیه شریفه عطف بر همان جمله فمن یعمل من الصالحات و هو مؤمن... باشد چون آن آیه به تفصیل حال اهل اختلاف از نگاه پاداش آخرتی اشاره می‏كرد و این آیه به تفصیل حال آنان از نگاه پاداش دنیایی اشاره می‏كند، و در نتیجه حاصل كلام این می‏شود كه: ما بشر را به سوی دینی واحد دعوت كردیم لیكن ایشان دین را قطعه قطعه کرده در آن اختلاف كردند و مجازاتشان هم گوناگون شد، اما در آخرت آنهایی كه ایمان آوردند سعی‌شان مشكور و عمل‌شان مكتوب شد ـ و از كفار بر خلاف این شد ـ و اما در دنیا، آنهایی كه ایمان آوردند زمین را به وراثت مالك شدند ـ به خلاف دیگران. 
  آن‌گاه مرحوم علامه در بحث روایی می‌نویسد: در معانی الاخبار به سند خود از محمّدبن سنان، از مفضل‌بن عمر، روایت كرده كه گفت: از امام صادق( شنیدم، می‏فرمود: رسول خدا( نگاهی به علی و حسن و حسین( كرد و گریست و فرمود: شما پس از من مستضعف خواهید شد، مفضل می‏گوید گفتم: معنای این كلام رسول خدا( چیست؟ فرمود: معنایش این است كه: پس از من شما امامید، چون خداوند عزوجل می‏فرماید: (وَنُریدُ أنْ نَمُنّ عَلَی الّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الارْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أئمًّْة وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ(؛ پس این آیه تا روز قیامت در باره ما جریان دارد و این پیشوایی تا روز قیامت در ما جاری است.32 
   صاحب تفسیر  المیزان در پایان این بحث چنین می‌نویسد: در اینكه آیه مذكور در بارة ائمه اهل بیت(‏ است، روایات بسیاری از طریق شیعه رسیده است، و از این روایت برمی‏آید كه همة روایات این باب از قبیل جری و تطبیق مصداق بر كلی است.33 در تفسیر مجمع البیان نیز پس از ذکر روایاتی چند ذیل آیة شریفه آن را مربوط به حکومت حضرت مهدی( دانسته است.34
آیه دوم: اگر چه ستمگران و مستکبران چند روزی, عرصه را بر بندگان خوب و شایستة خدا تنگ می‌کنند, ولی باید بدانند ارادة قطعی خداوند, بر آن تعلق گرفته که روزی بینی مستکبران بر خاک مالیده شود و در آن روزگار کسانی که به استضاف کشیده شده‌اند, وارثین زمین خواهند بود؛ که خداوند متعال فرمود:
(وَنُریدُ أنْ نَمُنّ عَلَی الّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الارْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أئمًّْة وَنَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ(؛35 و خواستیم بر كسانی كه در آن سرزمین فرو دست شده بودند منّت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم‏] گردانیم، و ایشان را وارث [زمین‏] كنیم.
   در این آیه یک اصل اساسی مطرح شده است و آن این که ارادة خداوند متعال بر آن تعلق گرفته که مستکبران ریشه‌کن شده, بندگان شایسته خداوند مورد عنایت ویژة قرار گیرند و سرانجام, پیشوایان و رهبران جهان شده, پهنای زمین در اختیار آنان قرار گیرد. و وارثان و حاکمان زمین شوند. 
   این آیه نیز طبق سخن امام علی( ، درنهج البلاغه و روایاتی چند از دیگر ائمه(، ـ كه مورد اشاره قرار خواهد گرفت ـ به گونه‌ای، ناظر به پیروزی مستضعفان بر مستكبران است. و اینكه سرانجام، جهان از آنِ شایستگان خواهد شد.
   بدون تردید آیة مورد نظر، هرگز سخن از یك برنامه موضعی و خصوصی مربوط به بنی اسرائیل نمی‌گوید، بلكه بیان‌گر یك قانون فراگیر برای همة عصرها و قرن‌ها و همة قوم‌‌‌ها و گروه‌ها است. 
این بشارتی است در زمینه پیروزی حق بر باطل و ایمان بر كفر. 
این نویدی است برای همه انسان‌های آزاده و آزادی خواه و کسانی که خواهان حكومت عدل و داد و برچیده شدن بساط ستم و جور هستند. 
  نمونه‏ای از تحقق این خواست الهی، حكومت بنی اسرائیل و نابودی حكومت فرعونیان بود. 
و نمونه كامل‌تر آن، حكومت پیامبر اسلام( و یارانش پس از ظهور اسلام بود. 
و سرانجام گسترده‏ترین نمونه آن، ظهور حكومت حق و عدالت در تمام كرة زمین به وسیلة حضرت مهدی( است. 
   این آیه از جمله آیاتی است كه به روشنی بشارت ظهور چنین حكومتی را می‏دهد، لذا در روایات اسلامی می‏خوانیم كه اهل‌بیت(، در تفسیر این آیه اشاره به این ظهور بزرگ كرده‏اند.36 
   حضرت علی( فرمود: دنیا پس از چموشی و سركشی ـ هم‌چون شتری كه از دادن شیر به دوشنده‏اش خودداری می‏كند و برای بچه‏اش نگه می‏دارد ـ به ما روی می‏آورد ... سپس آیه ونرید ان نمن را تلاوت فرمود.37  
   در حدیث دیگری از همان امام بزرگوار می‏خوانیم كه در تفسیر آیه بالا فرمود: این گروه آل محمّد( هستند، خداوند مهدی آنها را پس از زحمت و فشاری كه بر آنان وارد می‏شود برمی‏انگیزد و به آنها عزّت می‏دهد و دشمنانشان را ذلیل و خوار می‏كند.38
    البته حكومت جهانی مهدی( ـ در آخر كارـ هرگز مانع از حكومت‌های اسلامی در مقیاس‌های محدودتر پیش از آن از طرف مستضعفان بر ضد مستكبران نخواهد بود، و هر زمان شرایط آن را فراهم سازند وعده حتمی و مشیت الهی در باره آنها تحقق خواهد یافت و این پیروزی نصیبشان می‏شود.39
آیه سوم: بدون تردید, خداوند به تمام وعده‌هایی که داده است, عمل خواهد کرد. بویژه در جایی که به آن وعده تصریح هم کرده باشد. یکی از وعده‌های بسیار مهّم خداوند وعده به بندگان مؤمن خود است آن‌جا که فرموده است:
(    وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَیسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْض كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ لَیمَكِّنَنَّ لَهُمْ دینَهُمُ الَّذِی ارْتَضی‏ لَهُمْ وَ لَیبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یعْبُدُونَنی‏ لا یشْرِكُونَ بی‏ شَیئاً وَ مَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ(؛40 خدا به كسانی از شما كه ایمان آورده و كارهای شایسته كرده‏اند، وعده داده است كه حتماً آنان را در این سرزمین جانشین [خود] قرار دهد؛ همان‌گونه كه كسانی را كه پیش از آنان بودند جانشین [خود] قرار داد، و آن دینی را كه برایشان پسندیده است به سودشان مستقر كند، و بیمشان را به ایمنی مبدل گرداند، [تا] مرا عبادت كنند و چیزی را با من شریك نگردانند، و هر كس پس از آن به كفر گراید؛ آنانند كه نافرمانند.
   از آنجا كه در آیات پیش از این آیه، سخن از اطاعت و تسلیم در برابر فرمان خدا و پیامبر( بود، آیه مورد بحث همین موضوع را ادامه داده و نتیجه این اطاعت را كه همان حكومت جهانی است بیان می‏كند، و به صورت مؤكد می‏گوید: خداوند به كسانی كه از شما ایمان آورده‏اند و اعمال صالح انجام داده‏اند وعده می‏دهد كه آنها را به طور قطع خلیفة روی زمین خواهد كرد، همان‌گونه كه پیشینیان را خلافت روی زمین بخشید. و دین و آیینی را كه برای آنها پسندیده، به طور ریشه‏دار و پا بر جا در صفحه زمین مستقر سازد. و ترس آنها را، به امنیت و آرامش مبدّل خواهد كرد. و آن چنان می‌شود كه فقط مرا می‏پرستند و چیزی را شریك من قرار نخواهند داد. 
   مسلم است پس از این سیطره حكومت توحید و استقرار آیین الهی و از میان رفتن هر گونه اضطراب و ناامنی و هر گونه شرك، كسانی كه پس از آن كافر شوند فاسقان واقعی آنها هستند.
       به هر حال از مجموع آیه چنین بر می‏آید كه خداوند به گروهی از مسلمانان كه دارای این دو ویژگی هستند ایمان و عمل صالح سه نوید داده است: 
1 ـ استخلاف و حكومت روی زمین. 
2 ـ نشر آیین حق به‌طور اساسی و ریشه‏دار در همه جا.
3 ـ از میان رفتن تمام اسباب ترس, وحشت و ناامنی . 
   و نتیجه این امور آن خواهد شد كه با نهایت آزادی, خدا را بپرستند و فرمان‌های او را گردن نهند و هیچ شریك و شبیهی برای او قائل نشوند و یگانه‌پرستی خالص را در همه جا بگسترانند.
   در اینكه جملة كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ  اشاره به چه اشخاصی است كه پیش از مسلمانان دارای خلافت شدند؟ در میان مفسران گفتگو است: بعضی آن را اشاره به آدم و داود و سلیمان دانسته‏اند. چرا كه قرآن در آیه 30 سوره بقره درباره آدم می‏فرماید: (إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَة(؛ من در زمین جانشینی خواهم گماشت. و در آیه 26 سوره ص در باره داود می فرماید: (یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْض(؛ ای داود, ما تو را جانشین در زمین گردانیدیم.
و از آن‌جا كه سلیمان به مقتضای آیه 16 سوره نمل وارث حكومت داود بود، جانشین در روی زمین شد. 
   اما جمعی معتقدند كه این آیه اشاره به بنی اسرائیل است، زیرا آنها با ظهور موسی( و در هم شكسته شدن قدرت فرعون و فرعونیان مالك حكومت روی زمین شدند، چنان كه در آیه‌ای دیگر می‏فرماید: (وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذینَ كانُوا یسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتی‏ بارَكْنا فیها(...؛41 و به آن گروهی که پیوسته تضعیف می شدند, [بخشهای] باختر و خاوری سرزمین [فلسطین] را ـ که در آن برکت قرار داده بودیم ـ به میراث عطا کردیم.... و نیز درباره همان‌ها می‏فرماید: (وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِی الْأَرْض(؛ ما اراده كرده‏ایم كه قوم مستضعف (مؤمنان بنی اسرائیل) را در روی زمین تمكین دهیم (و صاحب نفوذ و تسلط سازیم). 
   درست است كه در میان بنی اسرائیل حتی در عصر موسی( ، افراد ناباب و فاسق و گاهی افراد كافری بودند، ولی به هر حال حكومت به دست مؤمنان صالح بود (بنابر این ایرادی كه بعضی از مفسران به این تفسیر كرده‏اند با این بیان دفع می‏شود) تفسیر سوم نزدیك‌تر به نظر می‏رسد . 
    در آیه خواندیم خدا وعدة حكومت روی زمین و تمكین دین و آیین و امنیت كامل را به گروهی كه ایمان دارند و اعمالشان صالح است داده است. اما در اینكه منظور از این گروه از نگاه مصداقی چه اشخاصی هستند؟ باز در میان مفسران گفتگو است: بعضی آن را مخصوص صحابه پیامبر( دانسته‏اند كه با پیروزی اسلام در عصر پیامبر( صاحب حكومت در زمین شدند (البته منظور از ارض تمام روی زمین نیست بلكه مفهومی است كه بر جزء و كل صدق می‏كند).  بعضی مفهوم آن را چنان گسترده دانسته‏اند كه این وعده را شامل تمام مسلمانانی كه دارای این صفتند می‏دانند. و گروهی آن را اشاره به حكومت مهدی( می‏دانند كه شرق و غرب جهان در زیر پرچم حكومتش قرار می‏گیرد، و آیین حق در همه جا نفوذ می‏كند و ناامنی و ترس و جنگ از روی زمین بر‌چیده می‏شود، و بندگی بدون شرك برای جهانیان تحقق می‏یابد. 
   بدون شك آیه شامل مسلمانان نخستین می‏شود و بدون شك حكومت مهدی( كه طبق عقیده عموم مسلمانان اعم از شیعه و اهل تسنن سراسر روی زمین را پر از عدل و داد می‏كند پس از آن كه ستم و جور همه جا را گرفته باشد مصداق كامل این آیه است، ولی با این حال مانع از گستردگی مفهوم آیه نخواهد بود. 
   به علاوه شأن نزول آیه نیز نشان می‏دهد كه حداقل نمونه‏ای از این حكومت در عصر پیامبر( برای مسلمانان (هر چند در اواخر عمر آن حضرت) به دست آمده است. 
   ولی باز تكرار می‏كنیم كه نتیجة تمام زحمات پیامبران، و تبلیغات مستمر و پی‏گیر آنها، و نمونة کامل حاكمیت توحید و امنیت كامل و عبادت خالی از شرك در زمانی تحقق می‌یابد كه مهدی( آن سلالة پاك انبیا و فرزند پیامبر اسلام( ظاهر شود.42 
   آنچه از همة مطالب بر آمد این شد که خدای سبحان به کسانی که ایمان آورده عمل صالح انجام می‌دهند, وعده می‌دهد که به زودی جامعه‌ای برایشان برپا می‌کند که به تمام معنا صالح باشد, و از لکه ننگ کفر و نفاق و فسق پاک باشد, زمین را ارث برد و در عقاید افراد آن و اعمالشان جز دین حق, چیزی حاکم نباشد. در امنیت زندگی کنند, ترسی از دشمنی داخلی یا خارجی نداشته باشند, از کید نیرنگ‌بازان و ظلم ستمگران و زورگویی زورگویان آزاد باشند.
   و این جامعه طیّب و طاهر با صفاتی که از فضیلت و قداست دارد, هرگز تا کنون در دنیا منعقد نشده, و دنیا از روزی که پیامبر( مبعوث به رسالت گشته تا کنون, چنین جامعه‌ای به خود ندیده‌, ناگزیر اگر مصداقی پیدا کند, در روزگار مهدی( خواهد بود.43  
 ابو بصیر از امام صادق( روایت كرده كه آن حضرت ذیل آیه شریفه چنین فرمود: در باره قائم و یاران او نازل شده است.44
همان گونه كه گفتیم این تفسیرها به معنی انحصار معنی آیه نیست، بلكه بیان مصداق كامل است. 
یادآور می‌شویم افزون بر موارد یاد شده در کتاب‌های مفصل به آیات فراوان دیگر نیز اشاره شده است.45

فصل دو. مهدویّت از نگاه روایات

      ـ مهدویّت از نگاه روایات شیعی
  مهدویّت در فرهنگ شیعه، از جمله مهم ترین آموزههای اعتقادی و  از ضروریات مذهب به شمار میآید. احادیث مربوط به این موضوع، چنان فراوان و گسترده است كه جای هیچ شك و تردیدی را باقی نمیگذارد. با مروری كوتاه در منابع حدیثی شیعه، به خوبی در مییابیم كه روایت ها شیعی نه فقط به موضوع ظهور حضرت مهدی( و بر پایی حكومت عدل جهانی به دست ایشان، اشاره شده بلکه پدر, مادر, ولادت و القاب او به روشنی تمام اشاره شده است.